Geçmişte, küresel enerji dengesindeki değişimleri ve Türkiye’nin potansiyelini tartışmaya başladığımız zaman, sıklıkla temkinli bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O dönemde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu konuyu ele almak, vatanın geleceği için bir sorumluluğu paylaşma çabasının bir parçasıydı. Günümüzde ise, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan anlaşma ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın konuyu ciddiyetle ele alması, Türkiye’nin bu alanında somut adımlar attığını gösteriyor. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini bilimsel sorumluluk, vatanseverliğin getirdiği sabır ve halkımıza olan vicdani sorumluluğumuz çerçevesinde detaylı bir şekilde irdelemeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği ekseninde köklü değişimlerden geçmektedir. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları kıymetlidir ama çağdaş sanayi toplumları ve özellikle stratejik altyapılar açısından gereken sürekli “baz yük” enerjisini tek başına sağlayamazlar. İşte bu yapısal gereklilik, nükleer enerjinin yeniden gündemin merkezine yerleşmesine neden olmuştur.

Son yirmi yıl içinde Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık öngörüleri doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayisinde önemli bir büyüme aşamasına gelmiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doların üstünde bir ihracat hedeflemesi ve yüksek düzeydeki Ar-Ge harcamaları, teknoloji geliştirme kapasitemizin arttığını göstermektedir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi enerji tüketimi yüksek olan altyapıların elektrik ve termal ısı taleplerini çok yüksek seviyelere çıkarmıştır.

Sektörün tüketim boyutlarını rakamlarla ele almak, konunun ciddiyetini anlamak açısından önemlidir. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh olarak belirlenmiştir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi tesislerinin bu rakamı kat kat aşması ve MKE ile ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer bir yoğunluk talep ettiği açıktır. Türk Savunma Sanayiinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tür tesislerin enerjisinin geleneksel yollarla, ulusal şebeke üzerinden sağlanması, savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi durumlar açısından telafisi mümkün olmayan riskler içermektedir. Bu zafiyeti aşmanın tek yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekenin merkezinde, kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi yer almalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah üretimine uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük bir stratejik maddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde tespit edilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli maddenin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin toryum kaynaklarına sahip ülkeleri arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin sadece Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki bilinen toryum rezervi 380 bin ton civarındadır. Fakat Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik öngörüleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine tekabül ettiğini ortaya koymaktadır. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli modern reaktörlerde kullanılması halinde Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu unutulmamalıdır. Bu bölgede bulunan zenginlik, bir lütuf değil, bu kaynağı işleme iradesini göstermemiz gereken bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen yakıtlarla kıyaslandığında daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör kalbinde bir nötron yutarak Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumuyla uranyum-233’e dönüştürülür ve bu süreçte mükemmel bir nükleer yakıt elde edilir.

Bu transmutasyon sürecinin en önemli öncüsü Türkiye’de parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve onun ekibidir. Arık hocamızın öncülüğünü üstlendiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak formüle edilmiştir. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akısı üretilir ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. Sistemin en yenilikçi yönlerinden biri, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sönümlenir. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı kaleme alırken içimizi bir burukluk kaplıyor, vicdanımız ise mahcup bir hal alıyor. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya gitmekteyken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar duraklatmış, bilimsel ilerlemeyi durduran bir olay olmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen ve bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen sayılı bilim insanlarından biriydi.

Bu kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj olasılığını ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist odakların parmağının bulunduğunu gündeme taşımıştır. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu ifadesi, yıllar geçse de akıllarımızdan çıkmamaktadır. Bu dosya, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muh